Bilişsel Sorgulama Nedir? Veriyle Yola Çıkmak
Bugünlerde sürekli bir şeyleri sorguluyoruz, değil mi? Ne yemek yiyeceğimize, hangi diziyi izleyeceğimize, ya da geleceğimizde bizi neler bekliyor? Ama tüm bu günlük sorgulamalardan bahsetmiyorum. Benim burada anlatmak istediğim, daha derin ve daha sistematik bir sorgulama şekli: Bilişsel sorgulama. Hem iş hayatında hem de kişisel yaşamda, bilişsel sorgulama aslında insanların düşünce biçimlerini şekillendiren, yanlış anlamaları ortadan kaldıran ve doğru kararlar almalarına yardımcı olan bir yöntem. Ama, işin komik kısmı şu: Bilişsel sorgulamanın farkına varmam, aslında çocukluk yıllarıma kadar uzanıyor.
Bilişsel Sorgulama ve Benim Çocukluk Yıllarım
Bilişsel sorgulama dediğimizde, hepimizin aklına, psikoloji kitaplarından okuduğumuz akademik tanımlar gelebilir. Ama bunu daha somut bir şekilde anlatmak gerekirse, aslında işin içinde insan zekâsının “soru sorma” gücü var. Hatırlıyorum, küçükken sürekli anneme sorardım: “Neden bu kadar fazla kitap var?” Ya da “Neden her şeyin bir sırası var?” Annem de bana her seferinde aynı şeyleri söylerdi: “Çünkü düzen çok önemlidir!” Bu bana aslında hiçbir şey ifade etmezdi. Ama bir gün, kitaplarımı düzenlemeye karar verdim ve ardından fark ettim ki, aslında her şeyin bir sırası olması gerçekten de önemliymiş. O sıralama beni içsel olarak huzurlu hissettirdi, işte bu tam da bilişsel sorgulamanın özüydü. Bir “neden” sorusu sormak ve ardından bu soruya doğru yanıtlar aramak, aslında gerçek öğrenme sürecinin başlangıcıydı. Bu da beni sonrasında ekonomi okurken daha analitik düşünmeye iten faktörlerden biri oldu.
Bilişsel Sorgulama ve İş Hayatım: Verilerle Tanışma
Bir ekonomist olarak, verilerle uğraşmak hayatımın tam ortasında yer alıyor. Ama bu verilerle sadece sayılarla uğraşmak yetmiyor, onları doğru sorgulamak, analiz etmek ve anlamlı hale getirmek gerekiyor. Bilişsel sorgulama burada devreye giriyor. Bir gün, veri analizi üzerine çalışırken, “Neden bazı sektörlerde büyüme oranları daha yüksek?” sorusunu kendime sordum. O sırada elime geçen verilerde, küçük ama önemli bir fark gördüm. Bu fark, bazı şirketlerin yatırımlarını nasıl yönlendirdiğiyle alakalıydı. Ama bu soruyu sorgulamak kolay olmadı. Çünkü tüm raporlara göz atınca her şeyin mükemmel olduğunu görüyordum. Bu, çoğu insanın atladığı bir şey: Verilere baktığında, her şeyin doğru olduğunu varsaymak. Bilişsel sorgulama işte tam burada önemli hale geliyor. Verilere baktığınızda “Neden bu böyle?” diye sormadan geçmek, bizi yanıltabilir.
Bilişsel Sorgulamanın Gerçek Hayattaki Yeri
Bilişsel sorgulamanın gücünü iş hayatımda daha derinlemesine fark ettim. Bir arkadaşım sürekli olarak “Bunu daha önce denedik, işe yaramamıştı” diyordu. Ama ben o anda bir şey fark ettim: Sadece geçmişin verilerine dayanarak geleceği tahmin etmek, bizi dar bir kutuya hapseder. Yani, her şeyin denendiği gibi gitmesini beklemek, aslında bilişsel sorgulamanın zıddıdır. Hani o eski tabir vardır ya: “Aynı şeyi yapıp farklı sonuç beklemek, deliliktir!” İşte bilişsel sorgulama, sürekli aynı hatayı yapmaktan kaçınmanıza yardımcı olur. Geçmişe bakarak, geleceği doğru tahmin etmek ancak doğru soruları sorarak mümkün olabilir. Tıpkı ekonomi derslerinde öğretilen teorilerin, yalnızca verilere dayalı analitik düşünceyle değerlendirildiğinde değer kazanması gibi.
Veriyle Bilişsel Sorgulama: İstatistiklerin Gücü
Bilişsel sorgulama sadece “neden” sorusu sormak değil, aynı zamanda o sorunun cevabını bulmak için verileri doğru analiz etmek demek. Mesela geçen gün, Türkiye’nin işsizlik oranlarına baktım. 2023’te işsizlik oranının %9,6 civarında olduğunu gördüm. İlk bakışta, “Bu oran hala yüksek” diye düşündüm. Ama sonra verileri daha derinlemesine inceledim. Genç nüfustaki işsizlik oranı %20’lerin üstündeydi. İşte burada bilişsel sorgulama devreye girdi: “Bu genç işsizlik oranı neden bu kadar yüksek?” Diğer yaş gruplarındaki işsizlik oranlarına göre, bu farkı sorgulamadan geçmek, gerçek nedenleri bulmama engel olabilirdi. Hemen bununla ilgili daha fazla araştırma yapmaya başladım ve fark ettim ki, gençlerin iş gücü piyasasına girişteki zorlukları, eğitim sistemindeki eksiklikler ve mesleki eğitim fırsatlarının yetersizliği gibi faktörlerden kaynaklanıyordu. Bunu bulduğumda, veriyle olan ilişkim çok daha sağlam ve anlamlı hale geldi.
Sonuçta: Bilişsel Sorgulama ve Daha Akıllı Kararlar
Bilişsel sorgulama, aslında hayatımızın her anında farkında olmadan kullandığımız bir araç. Bu, sadece iş hayatında değil, kişisel hayatımızda da karşımıza çıkıyor. Örneğin, bir arkadaşımın yeni bir iş teklifi aldığında, ilk sorusu şuydu: “Bu işin bana ne faydası olacak?” O da bilişsel sorgulama yaptı, çünkü bilinçli olarak mevcut durumunu sorguladı ve doğru kararları almak için veri ve analiz yapmayı öğrendi. Ben de bundan etkilendim. Verilere dayalı kararlar alırken, sadece geçmişe değil, geleceği şekillendirecek soruları sormak önemli. Bu şekilde, gerçekten daha akıllı ve anlamlı kararlar alabiliyoruz.